दिन विशेष संपादकीय……… ✍️✍️✍️

    भारतीय संस्कृती ही केवळ सण-उत्सवांची परंपरा नाही, तर निसर्ग, शेती, पशुधन आणि माणसामाणसांतील ऋणानुबंध जपणारी जीवनपद्धती आहे. या समृद्ध परंपरेचे जिवंत दर्शन घडविणारा सण म्हणजे बैल पोळा. शेतकऱ्याच्या जीवनात वर्षभर खांद्याला खांदा लावून राबणाऱ्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा अनोखा दिवस आहे.

शेतीप्रधान भारतीय समाजव्यवस्थेत बैलाला केवळ पशू म्हणून पाहिले जात नाही, तर तो शेतकऱ्याचा जिवाभावाचा साथीदार मानला जातो. नांगरणीपासून पेरणीपर्यंत, शेतीच्या अनेक कामांमध्ये बैलांनी शेतकऱ्याला साथ दिली. उन्हाचा कडाका असो, पावसाची सर असो किंवा चिखलाने भरलेले शेत असो; बळीराजासोबत त्याचे बैल अविरत कष्ट करत राहिले. त्यामुळे त्यांच्या श्रमांचे ऋण मान्य करण्यासाठी पोळ्याचा सण साजरा करण्याची परंपरा रूढ झाली.

पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांना विश्रांती दिली जाते. त्यांची आंघोळ घालून स्वच्छता केली जाते. पोळ्याच्या दिवशी बैलांना रंगीबेरंगी झुली, गोंडे, घुंगरू, शिंगांना रंग आणि विविध अलंकारांनी सजविले जाते. कपाळावर कुंकवाचा टिळा लावून त्यांची पूजा केली जाते. घरातील महिलांकडून बैलांची औक्षणे केली जातात. पुरणपोळी, खीर, गोडधोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवून सर्जा-राजाला प्रेमाने खाऊ घातले जाते.

गावागावांत पोळ्याच्या दिवशी बैलांची मिरवणूक काढण्याचीही परंपरा आहे. सजलेले बैल, त्यांच्या गळ्यातील घुंगरांचा नाद, ढोल-ताशांचा गजर आणि पारंपरिक वेशभूषेतील शेतकरी यामुळे संपूर्ण गावाला उत्सवी स्वरूप प्राप्त होते. हा उत्सव केवळ आनंदाचा नसून शेतकरी आणि पशुधन यांच्यातील भावनिक नाते अधोरेखित करणारा संस्कृतीचा सोहळा आहे.

आज शेतीमध्ये आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर वाढला आहे. ट्रॅक्टर आणि विविध कृषी यंत्रांमुळे शेतीची कामे अधिक वेगाने होऊ लागली आहेत. त्यामुळे बैलांचे शेतीतील महत्त्व पूर्वीच्या तुलनेत कमी झाले असले, तरी त्यांच्या योगदानाची आठवण आणि त्यांच्याप्रती असलेली कृतज्ञता आजही तितकीच महत्त्वाची आहे. उलट, बदलत्या काळात पशुधनाचे महत्त्व, प्राणीमात्रांबद्दलची संवेदनशीलता आणि निसर्गाशी असलेले नाते नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याची गरज अधिक वाढली आहे.

पोळा म्हणजे मातीशी नाते जोडणाऱ्या शेतकऱ्याच्या कष्टांना सलाम आणि त्याच्या सर्जा-राजाच्या श्रमांना मानाचा मुजरा! या दिवशी बैलांची पूजा करताना प्रत्यक्षात आपण कृषीसंस्कृतीची, श्रमसंस्कृतीची आणि भारतीय परंपरेचीच पूजा करत असतो.

भारतीय संस्कृतीने माणसाबरोबरच पशू-पक्षी, वृक्ष-वेली आणि निसर्गातील प्रत्येक घटकाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची शिकवण दिली आहे. त्यामुळे बैल पोळा हा केवळ ग्रामीण भागातील सण नसून ‘ज्यांनी आपल्यासाठी कष्ट केले, त्यांच्याप्रती कृतज्ञ राहावे’ हा संस्कार देणारा भारतीय संस्कृतीचा अनमोल वारसा आहे.

आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनात हा संस्कार जपणे हीच खरी काळाची गरज आहे. सर्जा-राजाच्या गळ्यातील घुंगरांचा नाद, शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावरील समाधान आणि मातीचा सुगंध यांचा सुंदर संगम म्हणजेच बैल पोळा!

शेतकऱ्याचा साथीदार, शेतीचा आधार आणि भारतीय कृषीसंस्कृतीचा मानबिंदू असलेल्या सर्जा-राजाला बैल पोळ्यानिमित्त मनःपूर्वक नमन!

 ✍️✍️…….

प्रा डॉ विजय गाढे 

मुख्य संपादक, करडी नजर न्यूज