“राजकारणा पलीकडचे शिक्षणऋषी : ॲड. विजय नवल पाटील”

व्यक्ती विशेष संपादकीय लेख…. ✍️✍️

लोकप्रतिनिधित्व, केंद्रीय मंत्रिपद आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणविस्ताराचा ध्यास

महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, ज्यांचा प्रवास केवळ राजकारणापुरता मर्यादित राहत नाही. लोकप्रतिनिधी म्हणून मिळालेली संधी समाजाच्या व्यापक हितासाठी वापरताना शिक्षण, कायदा आणि ग्रामीण विकासाच्या क्षेत्रात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे माजी केंद्रीय मंत्री ॲड. विजय नवल पाटील.

५ सप्टेंबर १९४२ रोजी धुळे जिल्ह्यातील नवलनगर परिसराशी संबंधित कुटुंबात जन्मलेल्या विजय नवल पाटील यांनी कायद्याचे शिक्षण घेऊन १९७२ मध्ये वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली. कायद्याच्या क्षेत्रातून सार्वजनिक जीवनाकडे वळलेल्या त्यांच्या वाटचालीला पुढे व्यापक राजकीय अधिष्ठान मिळाले. 

लोकसभेतील दमदार प्रतिनिधित्व

१९८० मध्ये ते एरंडोल लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. त्यानंतर १९८४ मध्येही त्यांनी विजय मिळवला. १९९१ मध्ये पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करत त्यांनी खान्देशातील जनतेचा आवाज राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचवला. १९८४ च्या निवडणुकीत त्यांना एरंडोल मतदारसंघातून ४८.४४ टक्के मते मिळाली होती, तर १९९१ मध्येही त्यांनी मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले.

संसदीय कारकिर्दीत त्यांना केंद्र सरकारमध्ये महत्त्वाची जबाबदारी मिळाली. विज्ञान व तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि अंतराळाशी संबंधित खात्यांमध्ये त्यांनी केंद्रीय राज्यमंत्री म्हणून काम केले; पुढे दूरसंचार विभागाची जबाबदारीही सांभाळली. १९८५-८६ या काळात ते काँग्रेसच्या अखिल भारतीय समितीत बिहार व ओडिशाचे प्रभारी सचिव होते.

राजकारणापलीकडे शिक्षणाचा ध्यास

विजय नवल पाटील यांच्या कार्याचा सर्वाधिक ठसा उमटतो तो शिक्षण क्षेत्रातील योगदानामुळे. १९८४ मध्ये त्यांनी नवलभाऊ प्रतिष्ठानची स्थापना करून महाराष्ट्रातील विविध भागांत शिक्षणाच्या संधी निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. संस्थेच्या माध्यमातून शाळा, महाविद्यालये, करिअर अकादमी, वसतिगृहे, औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था, कृषी शिक्षण, संगणक प्रशिक्षण आणि महिला शिक्षणासह विविध उपक्रम उभारण्यात आले. 

ग्रामीण व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत, हा या शैक्षणिक वाटचालीचा महत्त्वाचा हेतू राहिला. धुळे जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात उच्च शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आल्याचे संस्थेच्या इतिहासात नमूद आहे.

त्यांच्या कार्याची दाखल घेत महाराष्ट्र राज्य पत्रकार संघांने त्यांना राज्य स्तरीय “शिक्षण महर्षी” पुरस्कारने सन्मानीत केले आहे.

कायद्याचे ज्ञान आणि सामाजिक बांधिलकी

कायद्याच्या क्षेत्रातील त्यांचा अनुभवही त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या बारच्या कार्यकारी समितीवर त्यांनी काम केले असून महाराष्ट्र सरकारचे स्टँडिंग कौन्सिल तसेच केंद्र सरकारचे ए-पॅनेल ॲडव्होकेट म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. कायद्याचे शिक्षण ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचावे, या उद्देशातून औरंगाबाद येथे व्ही. एन. पाटील लॉ कॉलेजच्या स्थापनेत त्यांची भूमिका राहिली.

शिक्षण क्षेत्राच्या प्रश्नांसाठी सातत्याने आवाज

राजकीय पदे मागे पडली, तरी सार्वजनिक जीवनातील त्यांचा सहभाग थांबला नाही. महाराष्ट्र राज्य शिक्षण संस्था महामंडळाच्या माध्यमातून शिक्षण संस्थांच्या प्रश्नांसाठी त्यांनी सातत्याने भूमिका मांडली. शिक्षण संस्थांच्या अडचणी, शिक्षकांचे प्रश्न आणि विद्यार्थ्यांच्या हिताशी संबंधित धोरणात्मक मुद्द्यांवर त्यांनी विविध व्यासपीठांवर आवाज उठवला आहे. 

आज विजय नवल पाटील यांच्या सार्वजनिक जीवनाकडे पाहताना राजकारण, कायदा आणि शिक्षण या तीनही क्षेत्रांचा सुंदर संगम दिसून येतो. लोकसभेतील प्रतिनिधित्वापासून केंद्रीय मंत्रिपदापर्यंतचा प्रवास आणि त्यानंतर शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजघडणीला दिलेले योगदान हा त्यांच्या जीवनपटाचा महत्त्वाचा पैलू आहे.

पद येतात आणि जातात; मात्र समाजासाठी उभारलेल्या संस्था आणि घडवलेली माणसे काळाच्या पलीकडे टिकतात. विजय नवल पाटील यांच्या कार्याचा हा विचारच त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाची खरी ओळख ठरतो.लोकप्रतिनिधित्व, केंद्रीय मंत्रिपद आणि ग्रामीण भागातील शिक्षणविस्ताराचा ध्यास
​महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात, ज्यांचा जीवनप्रवास केवळ राजकीय पदांपुरता मर्यादित न राहता समाजपरिवर्तनाचे एक शाश्वत पर्व बनतो. लोकप्रतिनिधी म्हणून मिळालेल्या संधीचे सोने करत समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत विकासाची पहाट नेणारे, कायदा आणि शिक्षणाच्या बळावर ग्रामीण तरुणाईला नवी दिशा देणारे ध्येयनिष्ठ व्यक्तिमत्त्व म्हणजे माजी केंद्रीय मंत्री ॲड. विजय नवल पाटील.
​५ सप्टेंबर १९४२ रोजी धुळे जिल्ह्यातील नवलनगर परिसराशी नाळ जोडलेल्या कुटुंबात जन्मलेल्या ॲड. विजय नवल पाटील यांनी सुरुवातीपासूनच कर्तृत्वाचा वेगळा ठसा उमटवला. कायद्याचे उच्च शिक्षण पूर्ण करून १९७२ मध्ये त्यांनी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली. संविधानाचे गाढे अभ्यासक आणि कायद्याची अचूक जाण असलेले विजय नवल पाटील यांनी वकिलीच्या माध्यमातून सामान्यांना न्याय मिळवून देण्याचे व्रत अंगीकारले. पुढे हीच सामाजिक बांधिलकी त्यांना व्यापक सार्वजनिक व राजकीय पटलावर घेऊन गेली.

​खान्देशचा बुलंद आवाज : संसदेतील देदीप्यमान कारकीर्द

​१९८० च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत एरंडोल लोकसभा मतदारसंघातून ते प्रचंड विश्वासाने लोकसभेवर निवडून गेले. जनतेचा हाच विश्वास त्यांनी १९८४ आणि पुढे १९९१ च्या निवडणुकीतही कायम राखला. १९८४ च्या चुरशीच्या निवडणुकीत एरंडोलच्या जनतेने त्यांच्यावर तब्बल ४८.४४ टक्के मतांचा वर्षाव करत त्यांना पुन्हा संसदेत पाठवले. दिल्लीच्या दरबारात खान्देशातील सामान्य शेतकरी, कष्टकरी आणि युवकांचे प्रश्न मांडणारा एक अभ्यासू आणि तळमळीचा लोकप्रतिनिधी म्हणून त्यांनी संसदेत स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले.

​त्यांची विद्वत्ता, दूरदृष्टी आणि संघटनात्मक कौशल्य लक्षात घेऊन केंद्र सरकारने त्यांच्यावर अत्यंत महत्त्वाची मंत्रिपदे सोपवली. विज्ञान व तंत्रज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि अंतराळ यांसारख्या अत्याधुनिक व देशाच्या भविष्याशी जोडलेल्या खात्यांचे केंद्रीय राज्यमंत्री म्हणून त्यांनी उत्कृष्ट ठसा उमटवला. पुढे दूरसंचार विभागाची जबाबदारीही त्यांनी तितक्याच कौशल्याने हाताळली. याच काळात, १९८५-८६ मध्ये अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीत बिहार व ओडिशा राज्यांचे प्रभारी सचिव म्हणून त्यांनी राष्ट्रीय राजकारणातही आपल्या मुत्सद्दीपणाची चुणूक दाखवली.

​राजकारणापलीकडचे दूरदर्शी पाऊल :

‘नवलभाऊ प्रतिष्ठान’ची ज्ञानगंगा
​सत्तेच्या आणि पदांच्या झगमगाटात अनेकांना मूळ मुळांचा विसर पडतो; मात्र विजय नवल पाटील यांची पावले नेहमीच जमिनीवर राहिली. सत्तेपेक्षा शिक्षण हेच शाश्वत परिवर्तनाचे सर्वात मोठे साधन आहे, ही खूणगाठ बांधून त्यांनी १९८४ मध्ये ‘नवलभाऊ प्रतिष्ठान’ची मुहूर्तमेढ रोवली. ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील मुला-मुलींना उच्च शिक्षणाची दारे खुली व्हावीत, हा त्यांचा मुख्य ध्यास राहिला.
​प्रतिष्ठानच्या छत्राखाली त्यांनी शाळा, कनिष्ठ व वरिष्ठ महाविद्यालये, करिअर अकादमी, वसतिगृहे, औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI), कृषी शिक्षण, संगणक तंत्रज्ञान केंद्र आणि विशेषतः महिला सक्षमीकरणासाठी विविध शैक्षणिक दालने उभी केली. खान्देशातील खेड्यापाड्यांतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ही संस्था ज्ञानाचे माहेरघर ठरली. धुळे जिल्ह्यातील दुर्गम-ग्रामीण भागातील हजारो पहिली पिढी शिकून स्वतःच्या पायावर उभी राहिली, याचे संपूर्ण श्रेय त्यांच्या या शैक्षणिक दूरदृष्टीला जाते.

​कायद्याची प्रगल्भता आणि सामाजिक न्यायाची बांधिलकी

​संसदीय व शैक्षणिक कार्यासोबतच त्यांनी विधिमंडळ आणि न्यायक्षेत्रातील सेवेतही मोठी उंची गाठली. सर्वोच्च न्यायालयाच्या बार असोसिएशनच्या कार्यकारी समितीवर त्यांनी अत्यंत प्रतिष्ठेने काम केले. याशिवाय महाराष्ट्र सरकारचे स्टँडिंग कौन्सिल आणि केंद्र सरकारचे ‘ए-पॅनेल ॲडव्होकेट’ म्हणून त्यांनी कायदेशीर बाजू अत्यंत समर्थपणे मांडली. कायद्याचे ज्ञान केवळ उच्चभ्रूंपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील होतकरू तरुणांनाही मिळावे, या उदात्त हेतूने त्यांनी छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) येथे ‘व्ही. एन. पाटील लॉ कॉलेज’ची स्थापना केली, जे आज नामांकित कायदेतज्ज्ञ घडवणारे प्रमुख केंद्र ठरले आहे.

​शिक्षण चळवळीचे खंदे मार्गदर्शक

​राजकीय पदे मागे पडल्यानंतरही समाजाप्रती असलेली त्यांची तळमळ तसूभरही कमी झाली नाही. महाराष्ट्र राज्य शिक्षण संस्था महामंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी राज्यातील शिक्षण संस्थांचे, शिक्षकांचे आणि विद्यार्थ्यांचे प्रश्न सातत्याने शासनदरबारी मांडले. शिक्षण क्षेत्रातील अन्यायकारक धोरणांवर परखड भाष्य करत शिक्षण संस्थांची स्वायत्तता आणि ग्रामीण शिक्षणाचा दर्जा अबाधित राखण्यासाठी ते अखेरपर्यंत लढत आहेत.

​काळाच्या पलीकडे टिकणारे लोकोत्तर कार्य
​आज ॲड. विजय नवल पाटील यांच्या प्रदीर्घ जीवनप्रवासाकडे वळून पाहताना राजकारण, कायदा आणि शिक्षण या तीनही क्षेत्रांचा एक अलौकिक व आदर्श संगम दिसून येतो. संसदेतील प्रभावी वक्तृत्वापासून ते केंद्रीय मंत्रिमंडळातील धोरणात्मक निर्णयांपर्यंत आणि तिथून थेट ग्रामीण मातीत ज्ञानाची पाळेमुळे रुजवण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास थक्क करणारा आणि नव्या पिढीला प्रेरणा देणारा आहे.
​पद आणि प्रतिष्ठा काळाच्या ओघात विरून जातात; मात्र निस्वार्थ भावनेने उभारलेल्या संस्था आणि त्यातून घडवलेली लाखो माणसे काळाच्या पलीकडे जाऊन इतिहासात कायमस्वरूपी अमर राहतात.

​ॲड. विजय नवल पाटील यांच्या संपूर्ण आयुष्याने हाच आदर्श समाजासमोर ठेवला असून, खान्देशच्या मातीला समृद्ध करणारा हा प्रेरणादायी ज्ञानयज्ञ पिढ्यानपिढ्या सदैव तेवत राहो, हीच प्रार्थना.

लेखक…… ✍️✍️✍️

प्रा डॉ विजय गाढे

मुख्य संपादक, करडी नजर न्यूज 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!