अमळनेर नगराध्यक्ष निवडणूक : ‘स्थानिक विरुद्ध बाहेरील’ ध्रुवीकरण आणि सत्तासंघर्षाचे बदलते स्वरूप

 

खान्देशातील स्थानिक सत्तेची प्रयोगशाळा ​महाराष्ट्राच्या राजकीय पटलावर, नगरपालिका निवडणुका (नगरपरिषदा) आता केवळ स्थानिक विकासाचे माध्यम राहिलेल्या नाहीत; त्या प्रादेशिक सत्तासंघर्षाचे आणि राजकीय गटांच्या वर्चस्वाचे महत्त्वाचे व्यासपीठ बनले आहेत. नगराध्यक्ष पदासाठीची चुरस ही केवळ नेतृत्वासाठीची स्पर्धा नसून, स्थानिक संस्थांवरील आर्थिक आणि संस्थात्मक नियंत्रणासाठीची निर्णायक लढाई असते. या संघर्षात, ‘स्थानिक विरुद्ध बाहेरील’ हा भेद प्रभावीपणे वापरला जाणारा एक राजकीय ध्रुवीकरणाचा मुद्दा बनला आहे.

या संदर्भात अमळनेर नगरपरिषदेची आगामी निवडणूक ही स्थानिक राजकारणातील या बदलांचे उत्कृष्ट उदाहरण ठरत आहे. ‘स्थानिक’ उमेदवार शहराच्या वारसाचे आणि परंपरेचे रक्षणकर्ता म्हणून उभा राहतो, तर ‘बाहेरील’ उमेदवार अनेकदा राज्य किंवा राष्ट्रीय पक्षाच्या पाठबळावर, विकासाचे आणि बाह्य संसाधनांचे प्रतीक म्हणून आव्हान देतो. हे द्वंद्व अमळनेरमध्ये केवळ भावनिक नसून ते गटबाजी आणि आर्थिक नियंत्रणाचे राजकारण लपवण्यासाठी जाणूनबुजून तयार केलेली रणनीती आहे. हा संघर्ष स्थानिक नागरिकांच्या निष्ठा आणि विकासाच्या अपेक्षा यावर कसा परिणाम करतो, हें पाहणे उचित ठरेल.

अमळनेर हे खान्देशातील एक महत्त्वाचे शहर असून, येथील राजकीय संघर्ष नेहमीच तीव्र आणि उच्च सहभागाचा राहिला आहे. हे शहर अनेक दशकांपासून महत्त्वाच्या विधानसभा निवडणुकांचे केंद्र राहिले आहे.

 नगराध्यक्षपदाच्या निवडणुकीबाबत एक महत्त्वाचा घटक विचारात घेणे आवश्यक आहे: अमळनेर नगरपरिषदेच्या निवडणुक ही तब्ब्ल नऊ वर्षा नंतर होत आहे. 

   या निवडणुकित ‘स्थानिक विरुद्ध बाहेरील’ यासारख्या ओळखीवर आधारित वादविवादांचे आणि कथानकांचे महत्त्व वाढले असून ज्यामुळे कार्यकर्त्यां मध्ये सक्रियता वाढली आहे.

नगराध्यक्ष पद हे केवळ शहराचा चेहरा नसते, तर ते स्थानिक प्रशासकीय आणि वित्तीय संरचनेचे केंद्रबिंदू असते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे महत्त्व विकेंद्रीकरण आणि लोकसहभाग वाढवण्याच्या उद्देशाने स्थापित केलेल्या प्रणालीमध्ये आहे. 

नगरपरिषदेचे वैधानिक कार्यक्षेत्र खूप मोठे आहे. या संस्थांना आरोग्य, सुरक्षितता, शिक्षण, आराम, सोय, आणि नागरिकांच्या सामाजिक, आर्थिक किंवा सांस्कृतिक कल्याणासाठी आवश्यक कामे करण्याची जबाबदारी असते. यामध्ये गावातील पाणीपुरवठा योजनांवर लक्ष ठेवणे, तसेच अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागासवर्गीयांच्या स्थितीच्या सुधारणेसाठी उपाययोजना करणे, विशेषत: अस्पृश्यता निवारणाचे कार्य करणे बंधनकारक असते. 

​या पदाच्या तीव्र स्पर्धेचे मूलभूत आर्थिक कारण म्हणजे नगरपरिषदेचा ‘स्थानिक विकास निधी’ (जो ग्रामपंचायत स्तरावरील निधीच्या धर्तीवर असतो) आणि त्यावरील नियंत्रण नगराध्यक्ष या निधीचा वापर, पाणीपुरवठा योजनांचे पर्यवेक्षण, आणि विविध विकास कामांच्या तरतुदींवर थेट प्रभाव टाकतो. 

   ​नगराध्यक्षपद जिंकणे हे स्थानिक आमदार अनिल पाटील यांच्या राजकीय भवितव्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नगरपरिषदेवर नियंत्रण मिळाल्यास आमदारांना त्यांच्या विधानसभा मतदारसंघातील विकास प्रकल्पांची अंमलबजावणी सुरळीत करता येणार आहे आणि शहरातील नागरिकांमध्ये मजबूत राजकीय तळ तयार करता येणार आहे . 

नगरपालिका निवडणूक ही त्यामुळे विधानसभा निवडणुकीच्या गटांमधील एक ‘प्रॉक्सी वॉर’ (Proxy War) ठरते. त्यामुळे आमदार अनिल पाटील यांनी आपल्या आघाडीतील अगदी विश्वासू पत्रकार जितेंद्र ठाकूर यांना नगराध्यक्ष करण्यासाठी सर्व शक्ती पणाला लावत आहे , कारण स्थानिक प्रशासनावर पकड नसल्यास, विकासकामांमध्ये अडथळे येतात, ज्यामुळे पुढील विधानसभा निवडणुकीत आमदाराच्या प्रतिमेला धोका पोहोचवू शकते .

​अमळनेरमध्ये गेल्या काही निवडणुकांमध्ये अनिल भाईदास पाटील आणि शिरीष हिरालाल चौधरी या दोन प्रमुख गटांमध्ये अत्यंत चुरशीची लढत झाली आहे. 

​२०१९ च्या विधानसभा निवडणुकीत अनिल भाईदास पाटील (राष्ट्रवादी काँग्रेस) यांनी शिरीष हिरालाल चौधरी (भाजप) यांचा केवळ ८,५९४ मतांच्या फरकाने पराभव केला होता. पाटील यांना ५०.७१% तर चौधरी यांना ४६.०६% मते मिळाली होती. हा अत्यंत जवळचा निकाल स्थानिक पातळीवरील राजकीय विभाजन किती खोलवर आहे, हे दर्शवतो. 

​नुकत्याच झालेल्या २०२४ निवडणुकीत अनिल भाईदास पाटील (राष्ट्रवादी) यांनी पुन्हा विजय मिळवला, परंतु यावेळी मताधिक्य वाढले. पाटील यांना १,०९,४४५ मते (५३.५०%) मिळाली, तर चौधरी (अपक्ष) यांना ७६,०१० मते (३७.१६%) मिळाली. चौधरी यांनी भाजप सोडून अपक्ष लढणे किंवा त्यांची भाजपसोबतची युती तुटणे, यातून स्थानिक गटांचे राजकीय पक्षांवरील अवलंबित्व किती ठरले आहे, हे सिद्ध होते. 

​या निकालांवरून स्पष्ट होते की अमळनेरमध्ये राजकीय निष्ठा मोठ्या पक्षांच्या विचारधारेपेक्षा उमेदवाराच्या वैयक्तिक प्रभावावर आणि स्थानिक नेटवर्कवर आधारित आहेत. 

   नगराध्यक्ष निवडणुकीत, उमेदवाराचे ‘स्थानिक’ असणे किंवा नसणे हे त्याच्या पार्टी बॅनरने नव्हे, तर त्याच्या वैयक्तिक स्थानिक नेटवर्कच्या खोलीने निश्चित केले जाते.

    यामुळे मतदारांनी स्थानिक आणि बाहेरचा, या वादात नपडता कोणता उमेदवार विकासाची कास धरेल, यावर मतदान करावे, असे आवाहन करडी नजर न्यूज करीत आहे.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!